آریتمی قلبی چیست؟ علل، علائم و راهکارهای مدرن درمان تپش و اختلال ضربان قلب

قلب انسان در حالت طبیعی دارای یک سیستم هدایت الکتریکی بسیار پیشرفته و دقیق است. این سیستم فرمان انقباض را از گره سینوسی (باتری طبیعی قلب) صادر کرده و باعث می‌شود قلب در حالت استراحت بین ۶۰ تا ۱۰۰ بار در دقیقه با ریتمی کاملاً منظم و یکنواخت بتپد.

اما زمانی که در این سیگنال‌های الکتریکی اختلال، کندی یا سرعت غیرعادی ایجاد شود، بیماری آریتمی قلبی (Cardiac Arrhythmia) رخ می‌دهد. برخی آریتمی‌ها کاملاً بی‌خطر بوده و تنها ناشی از استرس یا مصرف کافئین هستند؛ اما برخی دیگر می‌توانند نشانه‌ای از بیماری‌های زمینه‌ای خطرساز باشند که در صورت عدم پیگیری زیر نظر متخصص قلب و عروق، خطر سکته یا نارسایی قلبی را به همراه خواهند داشت.

۱. انواع آریتمی‌های قلبی کدامند؟

آریتمی‌ها بر اساس سرعت ضربان و محل منشأ اختلال در قلب به دسته‌های زیر تقسیم می‌شوند:

الف) برادیکاردی (کندی ضربان قلب)

اگر ضربان قلب در زمان استراحت به کمتر از ۶۰ بار در دقیقه برسد، برادیکاردی رخ داده است. این حالت به دلیل عدم عملکرد صحیح باتری طبیعی قلب یا مسدود شدن مسیرهای انتقال پیام الکتریکی ایجاد می‌شود.

ب) تاکیکاردی (تندی ضربان قلب)

اگر ضربان قلب در حالت استراحت از ۱۰۰ بار در دقیقه فراتر رود، فرد دچار تاکیکاردی شده است. انواع شایع آن عبارتند از:

1. فیبریلاسیون دهلیزی (AFib): شایع‌ترین نوع آریتمی که در آن دهلیزها به جای انقباض منظم، دچار لرزش ناهمگون می‌شوند. این آریتمی خطر تشکیل لخته خون و سکته مغزی را به شدت افزایش می‌دهد.

2. تاکیکاردی فوق بطنی (SVT): حملات ناگهانی تپش قلب بسیار سریع که از بالای بطن‌ها منشأ می‌گیرد.

3. تاکیکاردی بطنی (VT) و فیبریلاسیون بطنی (VF): آریتمی‌های شدید و اورژانسی که از بطن‌ها آغاز می‌شوند و در صورت عدم درمان سریع، خطر ایست قلبی را به همراه دارند.

ج) انقباضات زودرس (اکستراسیستول)

احساس «خالی کردن دل» یا یک ضربان اضافی و ناگهانی که معمولاً ناشی از استرس، خستگی یا مصرف زیاد قهوه و سیگار است و اغلب بی‌خطر می‌باشد.

۲. علل و عوامل ایجاد اختلال در ضربان قلب

اختلالات ریتم قلب می‌توانند به دلایل ساختاری یا محیطی ایجاد شوند:

• بیماری‌های ساختاری قلب: سابقه سکته قلبی، گرفتگی عروق کرونر، فشار خون بالا و بیماری‌های دریچه‌ای قلب.

• اختلالات هورمونی: کم‌کاری یا پرکاری شدید تیروئید.

• اختلالات الکترولیتی: تغییر در میزان پتاسیم، سدیم یا کلسیم خون.

• عوامل سبک زندگی: مصرف زیاد کافئین، سیگار، الکل، مصرف داروهای غیرمجاز و استرس شدید روانی.

• عوارض جانبی داروها: برخی داروهای سرماخوردگی، مسکن‌ها یا داروهای روان‌پزشکی.

۳. علائم و نشانه‌های هشداردهنده آریتمی قلبی

علائم آریتمی بسته به نوع و شدت آن متفاوت است و ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• احساس تپش قلب (Palpitations): احساس کوبیدن، لرزش یا ضربان ناگهانی در سینه یا گردن.

• احساس افت یا توقف کوتاه‌مدت ضربان: احساسی شبیه به جا افتادن یک ضربان قلب.

• سرگیجه و منگی: به دلیل کاهش خون‌رسانی موقت به مغز.

• سنکوپ (غش کردن یا از دست دادن هوشیاری): علامت مهمی که نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.

• تنگی نفس و خستگی زودرس: احساس کمبود هوا هنگام فعالیت یا استراحت.

• درد یا سنگینی در قفسه سینه.

 

۴. عوارض نادیده گرفتن آریتمی‌های قلبی

اگر آریتمی‌های قلبی پیگیری و درمان نشوند، می‌توانند به عوارض زیر منجر شوند:

1. سکته مغزی: در آریتمی فیبریلاسیون دهلیزی (AFib)، رکود خون در دهلیزها باعث تشکیل لخته شده که می‌تواند به مغز حرکت کند.

2. نارسایی قلبی: تپش‌های بسیار سریع یا بسیار کندِ طولانی‌مدت، توانایی پمپاژ قلب را کاهش داده و باعث ضعیف شدن عضله قلب می‌شوند.

3. ایست ناگهانی قلبی: در آریتمی‌های بطنی شدید.

۵. روش‌های تشخیصی پیشرفته آریتمی در کلینیک تخصصی

تشخیص آریتمی نیازمند ثبت سیگنال‌های الکتریکی قلب در زمان بروز علائم است. دکتر حامد طلاکوب در کلینیک تخصصی قلب و عروق در کرج از روش‌های تشخیصی زیر بهره می‌گیرند:

۱. نوار قلب (ECG / EKG)

اولین و پایه‌ای‌ترین تست برای ثبت فعالیت الکتریکی لحظه‌ای قلب.

۲. مانیتورینگ ۲۴ تا ۴۸ ساعته ریتم (هولتر ریتم)

از آنجا که آریتمی‌ها ممکن است همیشگی نباشند، دستگاه هولتر ریتم به بیمار متصل می‌شود تا سیگنال‌های قلبی او را طی فعالیت‌های شبانه‌روزی ثبت کرده و آریتمی‌های پنهان را کشف کند.

۳. اکوکاردیوگرافی

برای ارزیابی ساختار قلب، کارکرد دریچه‌ها و نفی بیماری‌های ساختاری زمینه‌ای.

۴. تست ورزش (Stress Test)

جهت ارزیابی بروز آریتمی‌ها حین فعالیت بدنی و بررسی سلامت عروق کرونر.

۵. مطالعه الکتروفیزیولوژی (EPS)

یک تست تخصصی و تهاجمی که در آن کاتترهای ظریفی وارد قلب شده و نقشه الکتریکی دقیق قلب را برای کشف منشأ آریتمی ترسیم می‌کنند.

۶. جدیدترین روش‌های درمان آریتمی قلبی

درمان آریتمی بر اساس نوع آن، شدت علائم و خطر عوارض جانبی تعیین می‌شود:

الف) درمان‌های دارویی

• داروهای ضد آریتمی (مانند آمیودارون، پروپافنون): برای تنظیم مجدد سیگنال‌های الکتریکی.

• بتابلاکرها (مانند آتنولول، متوپرولول): برای کنترل ضربان‌های سریع و کاهش تپش قلب.

• داروهای ضد انعقاد و رقیق‌کننده خون (مانند وارفارین، ریواروکسابان): جهت پیشگیری از لخته شدن خون و سکته در بیماران مبتلا به AFib.

ب) شوک الکتریکی کنترل‌شده (کاردیوورژن)

در برخی آریتمی‌های سریع، با اعمال یک شوک الکتریکی خفیف و هم‌زمان به سینه بیمار، ریتم طبیعی قلب مجدداً بازگردانده می‌شود.

ج) ابلیشن قلبی (Cathater Ablation)

یک روش مدرن و کم‌تهاجمی که در آن با استفاده از گرما (رادیوفرکانسی) یا سرما (کرایوابلیشن)، سلول‌های متخلف و منشأ سیگنال‌های مزاحم در قلب سوزانده یا تخریب می‌شوند تا ریتم قلب برای همیشه نرمال گردد.

د) تعبیه باتری قلب (پیس‌میکر) و دفیبریلاتور (ICD)

• پیس‌میکر (Pacemaker): دستگاهی کوچک که زیر پوست کاشته شده و در صورت کند شدن ضربان، سیگنال‌های الکتریکی لازم را صادر می‌کند.

• دستگاه ICD: در بیماران در معرض خطر آریتمی‌های کشنده بطنی کاشته می‌شود تا در صورت بروز آریتمی خطرساز، با شوک خودکار جان بیمار را نجات دهد.

۷. راهکارهای خانگی و سبک زندگی برای کنترل تپش قلب

• محدود کردن کافئین و محرک‌ها: کاهش مصرف قهوه، چای پررنگ، نوشابه‌های انرژی‌زا و سیگار.

• مدیریت استرس: استفاده از تکنیک‌های ریلکسیشن، تنفس عمیق و یوگا.

• تنظیم سطح الکترولیت‌ها: مصرف خوراکی‌های حاوی پتاسیم و منیزیم (مانند موز، آووکادو و سبزیجات برگ‌سبز).

• اجتناب از کم‌آبی بدن: نوشیدن آب کافی در طول روز.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

احساس تپش یا ناهمگونی در ضربان قلب نباید نادیده گرفته شود. اگرچه بسیاری از تپش‌ها بی‌خطر هستند، اما تشخیص دقیق نوع آریتمی و درمان به موقع آن ضامن سلامت طولانی‌مدت قلب شماست.

دکتر حامد طلاکوب، متخصص و جراح قلب و عروق در کرج، با بهره‌گیری از تجهیزات پیشرفته تشخیصی از جمله هولتر ۲۴ ساعته ریتم، اکوکاردیوگرافی و ارائه راهکارهای درمانی دارویی و تخصصی، آماده ارزیابی و درمان دقیق انواع آریتمی‌ها و تپش‌های قلبی شما عزیزان می‌باشند.